Το επαναστατικό κόμμα και ο ρόλος του στην πάλη για τον σοσιαλισμό του Τζέιμς Κάνον

 

Τζέιμι Κανον (1890-1974)

Δημοσιεύουμε στην Ιστορική Στήλη αυτού του φύλλου μας ένα εκτεταμένο απόσπασμα από ένα σπουδαίο άρθρο του μεγάλου Αμερικανού τροτσκιστή εργατικού ηγέτη Τζέιμς Κάνον (1890-1974). Γραμμένο προς το τέλος της μακράς επαναστατικής του πορείας, το 1967, αποσκοπεί στο να εξηγήσει, ιδίως στους αγωνιστές των νεότερων γενεών, γιατί η εργατική τάξη δεν μπορεί να νικήσει στην πάλη της για την ανατροπή του καπιταλισμού χωρίς ένα κόμμα της επαναστατικής πρωτοπορίας. Σήμερα υπάρχει πολλή σύγχυση γύρω από αυτό το θέμα. Επηρεασμένοι από τα αρνητικά παραδείγματα των γραφειοκρατικοποιημένων «κομμουνιστικών» κομμάτων που χρεοκόπησαν στα τέλη του περασμένου αιώνα –μαζί με τα αντίστοιχα καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης–, πολλοί αγωνιστές τείνουν να πιστεύουν ότι ένα κόμμα είναι άχρηστο στην επαναστατική πάλη, ή και βλαβερό. Ο Κάνον εξηγεί γιατί αυτό δεν ισχύει.

 

Η μεγαλύτερη συμβολή στο οπλοστάσιο του μαρξισμού από τον θάνατο του Ένγκελς το 1895 ήταν η λενινιστική σύλληψη του κόμματος της πρωτοπορίας ως οργανωτή και καθοδηγητή της προλεταριακής επανάστασης. Αυτή η περίφημη θεωρία της οργάνωσης δεν ήταν, όπως υποστηρίζουν μερικοί, απλώς προϊόν των ιδιαίτερων ρωσικών συνθηκών της εποχής του Λένιν ούτε περιορισμένη σε αυτές. Είναι βαθιά θεμελιωμένη σε δύο από τις σημαντικότερες πραγματικότητες του 20ού αιώνα: την πραγματικότητα του αγώνα της εργατικής τάξης για την κατάκτηση της εξουσίας και την αναγκαιότητα δημιουργίας μιας ηγεσίας ικανής να τον φέρει σε πέρας μέχρι το τέλος.

Αναγνωρίζοντας ότι η εποχή μας χαρακτηριζόταν από ιμπεριαλιστικούς πολέμους, προλεταριακές επαναστάσεις και αποικιακές εξεγέρσεις, ο Λένιν επιδίωξε συνειδητά, από τις αρχές αυτού του αιώνα, να συγκροτήσει ένα κόμμα ικανό να αξιοποιήσει τέτοια κατακλυσμιαία γεγονότα προς όφελος του σοσιαλισμού. Ο θρίαμβος των Μπολσεβίκων στις εξεγέρσεις του 1917 και η ανθεκτικότητα της Σοβιετικής Ένωσης που αυτοί ίδρυσαν επιβεβαίωσαν τη διορατικότητα του Λένιν και τις αρετές των οργανωτικών του μεθόδων. Το κόμμα του ξεχωρίζει ως το απαράμιλλο πρωτότυπο αυτού που μπορεί να είναι και να πράξει μια δημοκρατική και συγκεντρωτική ηγεσία της εργατικής τάξης, πιστή στις μαρξιστικές αρχές και εφαρμόζοντάς τες με θάρρος και δεξιοτεχνία.

Όσο περιορισμένο κι αν ήταν σε μία μόνο χώρα, το κοσμοϊστορικό επίτευγμα των Μπολσεβίκων δεν έθεσε οριστικό τέλος στη διαμάχη σχετικά με τη φύση της επαναστατικής ηγεσίας. Αυτή η αντιπαράθεση συνεχίζεται έκτοτε. Πενήντα χρόνια αργότερα δεν λείπουν οι σκεπτικιστές μέσα στους σοσιαλιστικούς κόλπους που αμφιβάλλουν ή αρνούνται ότι ένα κόμμα λενινιστικού τύπου είναι είτε αναγκαίο είτε επιθυμητό. Ακόμη και εκεί όπου η θεωρία του Λένιν γίνεται ξεκάθαρα κατανοητή και πειστική, το ζήτημα του κόμματος της πρωτοπορίας παραμένει εξίσου επιτακτικό, αφού εξακολουθεί να απαιτεί λύση μέσα στον καθημερινό αγώνα ενάντια στην παλιά τάξη πραγμάτων.

Ο Λένιν στην επανάσταση

Μια ορθή εκτίμηση του κόμματος της πρωτοπορίας και του αναντικατάστατου ρόλου του εξαρτάται από την κατανόηση της κρίσιμης σημασίας των υποκειμενικών παραγόντων στην προλεταριακή επανάσταση. Σε μια ευρεία ιστορική κλίμακα και σε τελευταία ανάλυση, οι οικονομικές συνθήκες είναι καθοριστικές στη διαμόρφωση της εξέλιξης της κοινωνίας. Αυτή η αλήθεια του ιστορικού υλισμού δεν αναιρεί το γεγονός ότι οι πολιτικές και ψυχολογικές διεργασίες που εκτυλίσσονται μέσα στις εργαζόμενες μάζες επηρεάζουν πιο άμεσα και πιο γρήγορα την πορεία, τον ρυθμό και την έκβαση της επανάστασης σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Μόλις οι αντικειμενικές υλικές προϋποθέσεις για την επαναστατική δράση των εργατών έχουν φτάσει σε ένα ορισμένο σημείο ωριμότητας, η δική τους θέληση και συνείδηση, εκφρασμένες μέσω της παρέμβασης της οργανωμένης πρωτοπορίας, μπορούν να γίνουν ο καθοριστικός παράγοντας για την έκβαση της ταξικής πάλης.

Η λενινιστική θεωρία του κόμματος της πρωτοπορίας βασίζεται σε δύο παράγοντες: την ετερογένεια της εργατικής τάξης και τον εξαιρετικά συνειδητό χαρακτήρα του κινήματος για τον σοσιαλισμό. Η επαναστατικοποίηση του προλεταριάτου και του καταπιεσμένου λαού γενικότερα είναι μια σύνθετη, παρατεταμένη και αντιφατική διαδικασία. Στην ταξική κοινωνία και στον καπιταλισμό, οι εργαζόμενοι είναι χωρισμένοι σε στρώματα και διαιρεμένοι με πολλούς τρόπους· ζουν κάτω από πολύ διαφορετικές συνθήκες και βρίσκονται σε διαφορετικά στάδια οικονομικής και πολιτικής ανάπτυξης. Η κουλτούρα τους είναι ανεπαρκής και η οπτική τους περιορισμένη. Κατά συνέπεια, δεν φτάνουν –και δεν μπορούν να φτάσουν– όλοι ταυτόχρονα, μαζικά και στον ίδιο βαθμό σε μια σαφή και ολοκληρωμένη κατανόηση της πραγματικής τους θέσης στην κοινωνία ή της πολιτικής πορείας που πρέπει να ακολουθήσουν για να βάλουν τέλος στα δεινά που υφίστανται και να ανοίξουν τον δρόμο προς ένα καλύτερο σύστημα. Ακόμη λιγότερο μπορούν να μάθουν γρήγορα και εύκολα πώς να ενεργούν με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο για να προστατεύουν και να προωθούν τα ταξικά τους συμφέροντα.

Λέων Τρότσκι (1879-1940)

Αυτός ο ανομοιόμορφος αυτοκαθορισμός της τάξης ως συνόλου αποτελεί την πρωταρχική αιτία για την ύπαρξη ενός κόμματος της πρωτοπορίας. Πρέπει να συγκροτείται από εκείνα τα στοιχεία της τάξης και εκείνους τους εκπροσώπους της που κατανοούν τις απαιτήσεις της επαναστατικής δράσης και προχωρούν στην υλοποίησή τους νωρίτερα από τη μάζα του προλεταριάτου, τόσο σε εθνική όσο και σε διεθνή κλίμακα. Εδώ βρίσκεται επίσης ο βασικός λόγος για τον οποίο η πρωτοπορία πάντα αρχίζει ως μειοψηφία της τάξης, ως μια «αποσχισθείσα ομάδα». Οι πρώτοι σχηματισμοί προχωρημένων εργατών αφοσιωμένων στον σοσιαλισμό και οι διανοούμενοι συνεργάτες τους που προπαγανδίζουν τις ιδέες τους πρέπει πρώτα να οργανωθούν γύρω από ένα συγκεκριμένο σώμα της επιστημονικής θεωρίας, ταξικής παράδοσης και εμπειρίας και να διαμορφώσουν ένα ορθό πολιτικό πρόγραμμα, ώστε στη συνέχεια να μπορέσουν να οργανώσουν και να καθοδηγήσουν τα μεγάλα τμήματα των επαναστατικών δυνάμεων.

Το κόμμα της πρωτοπορίας οφείλει ανά πάσα στιγμή να στοχεύει στο να προσεγγίσει, να κινητοποιήσει και να κερδίσει τις πιο πλατιές μάζες. Ωστόσο, ξεκινώντας από τους Μπολσεβίκους του Λένιν, κανένα τέτοιο κόμμα δεν ξεκίνησε ποτέ έχοντας την υποστήριξη της πλειοψηφίας της τάξης και αναγνωρισμένο ως η ηγεσία της. Συνήθως προέρχεται από μια ομάδα προπαγανδιστών που ασχολείται με την επεξεργασία και διάδοση ιδεών. Εκπαιδεύει, διδάσκει και σφυρηλατεί στελέχη γύρω από ένα πρόγραμμα και μια αντίληψη που στη συνέχεια μεταφέρουν στις μάζες για εξέταση, υιοθέτηση, δράση και επιβεβαίωση.

Το μέγεθος και η επιρροή της οργάνωσής τους δεν είναι ποτέ αδιάφορα για τους σοβαρούς επαναστάτες. Παρ’ όλα αυτά, οι ποσοτικοί δείκτες δεν μπορούν από μόνοι τους να θεωρηθούν οι αποφασιστικοί παράγοντες για να κριθεί η πραγματική φύση ενός επαναστατικού σχηματισμού. Πιο θεμελιώδη είναι τα ποιοτικά χαρακτηριστικά, όπως το πρόγραμμα και η σχέση με την τάξη της οποίας τα συμφέροντα αυτός ο σχηματισμός διατυπώνει, εκπροσωπεί και υπερασπίζεται.

«Τα συμφέροντα της τάξης δεν μπορούν να διατυπωθούν παρά μόνο υπό μορφή προγράμματος· το πρόγραμμα δεν μπορεί να υποστηριχθεί παρά μόνο με τη δημιουργία του κόμματος», έγραψε ο Τρότσκυ στο «Και τώρα;».«Η τάξη, από μόνη της, είναι απλώς πρώτη ύλη για εκμετάλλευση. Το προλεταριάτο αποκτά έναν ανεξάρτητο ρόλο μόνο τη στιγμή που, από κοινωνική τάξη καθ’ εαυτή, γίνεται πολιτική τάξη για τον εαυτό της. Αυτό δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί παρά μόνο μέσω του κόμματος. Το κόμμα είναι εκείνο το ιστορικό όργανο μέσω του οποίου η τάξη αποκτά ταξική συνείδηση».

Ο μαρξισμός διδάσκει ότι η επανάσταση ενάντια στον καπιταλισμό και η σοσιαλιστική ανοικοδόμηση του παλιού κόσμου μπορούν να επιτευχθούν μόνο μέσα από συνειδητή, συλλογική δράση των ίδιων των εργατών. Το κόμμα της πρωτοπορίας αποτελεί την ανώτατη έκφραση και αναντικατάστατο όργανο αυτής της ταξικής συνείδησης σε όλα τα στάδια της παγκόσμιας επαναστατικής διαδικασίας. Στην προεπαναστατική περίοδο, η πρωτοπορία συγκεντρώνει και συνενώνει στέρεα τα στελέχη που πορεύονται μπροστά από τον κύριο στρατό, αλλά επιδιώκουν σε κάθε σημείο να διατηρούν σωστές σχέσεις μαζί του. Η πρωτοπορία μεγαλώνει σε αριθμό και επιρροή και έρχεται στο προσκήνιο στην πορεία του μαζικού αγώνα για επικράτηση, τον οποίο φιλοδοξεί να οδηγήσει σε επιτυχή κατάληξη. Μετά την ανατροπή των παλαιών κυρίαρχων δυνάμεων, η πρωτοπορία ηγείται του λαού στα καθήκοντα της υπεράσπισης και της οικοδόμησης της νέας κοινωνίας.

Μια πολιτική οργάνωση ικανή να αντιμετωπίσει τέτοια κολοσσιαία καθήκοντα δεν μπορεί να προκύψει αυθόρμητα ή τυχαία· πρέπει να οικοδομείται συνεχώς, με συνέπεια και συνειδητά. Είναι όχι μόνο ανόητο αλλά και μοιραίο να υιοθετεί κανείς μια νωχελική στάση απέναντι στην οικοδόμηση του κόμματος και τα προβλήματά της. Οι πικρές εμπειρίες τόσων επαναστατικών ευκαιριών που τις τελευταίες πέντε δεκαετίες ματαιώθηκαν, έτυχαν κακής διαχείρισης ή καταστράφηκαν από ανεπαρκείς ή προδοτικές ηγεσίες έχουν αποδείξει αδιαμφισβήτητα ότι η αδιαφορία σε αυτόν τον ζωτικό τομέα αποτελεί σίγουρη συνταγή για αποπροσανατολισμό και ήττα.

Οι εξαιρετικές ικανότητες του Λένιν ως επαναστατικού ηγέτη φάνηκαν κυρίως στην επιμονή του για τη μέγιστη δυνατή συνειδητότητα σε όλες τις πτυχές της οικοδόμησης του κόμματος, από τα κεφαλαιώδη ζητήματα θεωρίας και πολιτικής μέχρι τη σχολαστική προσοχή που έδινε στις μικρές λεπτομέρειες της καθημερινής δουλειάς. Άλλα κόμματα και άλλου τύπου κόμματα αρκούνται στο να περιπλανώνται και να σκοντάφτουν, αντιμετωπίζοντας τα προβλήματα που προκύπτουν εμπειρικά και πρόχειρα. Ο Λένιν εισήγαγε το σύστημα και τον σχεδιασμό στην οικοδόμηση και δράση του επαναστατικού κόμματος στον δρόμο προς την εξουσία – και όχι μόνο στην οικονομία που ένα τέτοιο κόμμα κλήθηκε αργότερα να διευθύνει. Άφηνε όσο το δυνατόν λιγότερα στην τύχη και τον αυτοσχεδιασμό. Ξεκινώντας από μια διατυπωμένη με σαφήνεια εκτίμηση του δεδομένου σταδίου του αγώνα, ξεχώριζε τα κύρια άμεσα καθήκοντα και επεδίωκε να ανακαλύψει και να διαμορφώσει τους καλύτερους τρόπους και μέσα για την εκπλήρωσή τους, σε αρμονία με τους μακροπρόθεσμους στόχους του παγκόσμιου σοσιαλισμού.

Το κόμμα της πρωτοπορίας, καθοδηγούμενο από τις μεθόδους του επιστημονικού σοσιαλισμού και απόλυτα αφοσιωμένο στην ευημερία των εργαζόμενων μαζών και όλων των θυμάτων της καταπίεσης, πρέπει πάντα να βρίσκεται σε αντίθεση αρχών με τους θεματοφύλακες και τους θεσμούς της ταξικής κοινωνίας. Αυτά τα χαρακτηριστικά μπορούν να του προσδώσουν ανοσία απέναντι στις μολύνσεις και να το θωρακίσουν απέναντι στις πιέσεις ξένων ταξικών επιρροών. Αλλά το λενινιστικό κόμμα πρέπει, πάνω απ’ όλα, να είναι ένα κόμμα μάχης, αποφασισμένο να οργανώνει τις μάζες για αποτελεσματική δράση που οδηγεί στην κατάληψη της εξουσίας.

Αυτός ο κυρίαρχος στόχος καθορίζει τον χαρακτήρα του κόμματος και την προτεραιότητα των καθηκόντων του. Δεν μπορεί να είναι μια λέσχη για ατέρμονες και άσκοπες συζητήσεις. Σκοπός των συνεδριάσεων, των συζητήσεων και των εσωτερικών αντιπαραθέσεών του είναι να καταλήγει σε αποφάσεις για δράση και συστηματική εργασία. Δεν μπορεί να είναι ούτε νοσηλευτήριο για τη φροντίδα και θεραπεία άρρωστων ψυχών, ούτε πρότυπο της μελλοντικής σοσιαλιστικής κοινωνίας. Είναι μια ομάδα επαναστατών μαχητών, έτοιμων, πρόθυμων και ικανών να αντιμετωπίσουν και να νικήσουν όλους τους εχθρούς του λαού και να βοηθήσουν τις μάζες να ανοίξουν τον δρόμο προς τον νέο κόσμο.

Μεγάλο μέρος της Νέας Αριστεράς, διαποτισμένο από αναρχικό ή υπαρξιστικό πνεύμα, δυσφημεί ή απορρίπτει την επαγγελματική ηγεσία σε ένα επαναστατικό κίνημα. Το ίδιο κάνουν και κάποιοι απογοητευμένοι εργάτες και πρώην ριζοσπάστες, οι οποίοι έχουν καταλήξει να ταυτίζουν τη συνειδητή αφοσίωση σε μια πλήρους απασχόλησης ηγεσία με γραφειοκρατική κυριαρχία και προνόμια. Αποτυγχάνουν να κατανοήσουν τις αλληλεξαρτήσεις μεταξύ των μαζών, της επαναστατικής τάξης, του κόμματος και της ηγεσίας του. Ακριβώς όπως η επαναστατική τάξη οδηγεί το έθνος προς τα εμπρός, έτσι και το κόμμα της πρωτοπορίας οδηγεί την τάξη. Ωστόσο, ο ρόλος της ηγεσίας δεν σταματά εκεί. Το ίδιο το κόμμα χρειάζεται ηγεσία. Είναι αδύνατον για ένα επαναστατικό κόμμα να παρέχει σωστή καθοδήγηση χωρίς το κατάλληλο είδος ηγετών. Αυτή η ηγεσία εκτελεί μέσα στο κόμμα της πρωτοπορίας τις ίδιες λειτουργίες που το κόμμα εκτελεί για την εργατική τάξη.

Τα στελέχη του παραμένουν η ραχοκοκαλιά του κόμματος, τόσο σε περιόδους συρρίκνωσης όσο και επέκτασης. Η ζωντάνια ενός τέτοιου κόμματος πιστοποιείται από την ικανότητά του να διευρύνει και να αναπληρώνει τα στελέχη του και να αναπαράγει ικανούς ηγέτες από τη μια γενιά στην άλλη.

Το κόμμα της πρωτοπορίας δεν μπορεί να ανακηρυχθεί με κάποιο σεχταριστικό διάταγμα ούτε να δημιουργηθεί μέσα σε μια νύχτα. Η ηγεσία και τα μέλη του επιλέγονται ή απορρίπτονται μέσω ελέγχων και δοκιμασιών μέσα στο μαζικό κίνημα, καθώς και στις εσωτερικές αντιπαραθέσεις και τις έντονες συγκρούσεις γύρω από τα κρίσιμα ζητήματα πολιτικής που ανακύπτουν σε κάθε στροφή της ταξικής πάλης. Δεν είναι δυνατόν να παρακαμφθεί, και ακόμα λιγότερο να υπερπηδηθεί, το προκαταρκτικό στάδιο στο οποίο τα βασικά στελέχη του κόμματος οργανώνονται και αναδιοργανώνονται, στην προετοιμασία για και σε σύνδεση με την ευρύτερη εργασία της οργάνωσης και το κέρδισμα πλατιών τμημάτων των μαζών.