Η ΤΑΞΗ, ΤΟ ΚΟΜΜΑ ΚΑΙ Η ΗΓΕΣΙΑ Απόσπασμα από ένα άρθρο του Λέοντα Τρότσκυ

 Στην Ιστορική Στήλη αυτού του τεύχους μας δημοσιεύουμε ένα εκτεταμένο απόσπασμα από ένα πολύ σημαντικό άρθρο του Λέοντα Τρότσκυ. Ο τίτλος του είναι «Η τάξη, το κόμμα και η ηγεσία», με υπότιτλο «Γιατί ηττήθηκε το ισπανικό προλεταριάτο». Βρέθηκε πάνω στο γραφείο του Τρότσκυ την ημέρα που δολοφονήθηκε από τον πράκτορα του Στάλιν Ραμόν Μερκαντέρ, την 20η Αυγούστου 1940, στο Κογιοακάν του Μεξικού. Μέσα στις δυσκολότερες συνθήκες στις οποίες βρέθηκε ποτέ το εργατικό και επαναστατικό κίνημα (κυριαρχία του φασισμού στην Ευρώπη, έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, εξόντωση της επαναστατικής πρωτοπορίας στην ΕΣΣΔ από τη σταλινική γραφειοκρατία), ο Τρότσκυ επιμένει: να αναλύει τα διδάγματα από την ήττα της Ισπανικής Επανάστασης –που είχε μόλις προηγηθεί– και να εξηγεί ψύχραιμα τις προϋποθέσεις για την επόμενη άνοδο του κινήματος, την οποία θεωρεί βέβαιη. Και οι προϋποθέσεις αυτές κινούνται πάνω στο πρόβλημα των προβλημάτων για το κίνημα, που δεν είναι άλλο από το πρόβλημα της ηγεσίας. Τέτοιου είδους άρθρα είναι ιδιαίτερα χρήσιμα στις σημερινές συνθήκες, στις οποίες και πάλι το ζήτημα της κρίσης ηγεσίας του εργατικού κινήματος παίρνει μια επιτακτική μορφή.

Η διαλεκτική προσέγγιση

Υπάρχει ένα παλιό αξίωμα από την εξελικτική και φιλελεύθερη αντίληψη της ιστορίας: Ο κάθε λαός έχει την κυβέρνηση που του αξίζει. Η ιστορία, όμως, δείχνει ότι ο ίδιος λαός μπορεί στο διάστημα μιας συγκριτικά πολύ σύντομης περιόδου να αποκτήσει πολύ διαφορετικές κυβερνήσεις (Ρωσία, Ιταλία, Γερμανία, Ισπανία, κ.λπ.) και επιπλέον η σειρά διαδοχής αυτών των κυβερνήσεων να μην πηγαίνει καθόλου προς μια κα την ίδια κατεύθυνση: από τον δεσποτισμό στην ελευθερία, όπως φαντάστηκαν οι φιλελεύθεροι εξελικτικοί. Το μυστικό είναι ότι κάθε λαός αποτελείται από εχθρικές τάξεις και οι ίδιες οι τάξεις αποτελούνται από διαφορετικά και εν μέρει ανταγωνιστικά στρώματα, που πέφτουν κάτω από διάφορες ηγεσίες. Επιπλέον, κάθε λαός πέφτει κάτω από την επιρροή άλλων λαών που αποτελούνται επίσης από τάξεις. Οι κυβερνήσεις δεν εκφράζουν τη συστηματικά αυξανόμενη «ωριμότητα» ενός «λαού» αλλά είναι το προϊόν της πάλης ανάμεσα σε διαφορετικές τάξεις και σε διαφορετικά στρώματα μέσα στην ίδια τάξη, και, τελικά, της δράσης εξωτερικών δυνάμεων-συμμάχων, συγκρούσεων, πολέμων και λοιπά. Σ’ αυτό πρέπει να προσθέσουμε ότι μια κυβέρνηση, αφού εγκαθιδρυθεί, μπορεί να διαρκέσει πολύ περισσότερο απ’ όσο διαρκεί ο συσχετισμός των δυνάμεων που την παρήγαγε. Απ’ αυτήν ακριβώς την ιστορική αντίφαση ξεπηδούν οι επαναστάσεις, τα πραξικοπήματα, οι αντεπαναστάσεις κ.λπ.

 Η ίδια ακριβώς διαλεκτική προσέγγιση είναι αναγκαία για να αντιμετωπιστεί το ζήτημα της ηγεσίας μιας τάξης. Μιμούμενοι τους φιλελεύθερους, οι σοφοί μας αποδέχονται σιωπηρά το αξίωμα ότι κάθε τάξη έχει την ηγεσία που της αξίζει. Στην πραγματικότητα, η ηγεσία δεν είναι καθόλου μια απλή «αντανάκλαση» μιας τάξης ή το προϊόν της ίδιας της ελεύθερης δημιουργικότητας. Η ηγεσία διαμορφώνεται στο προτσές των συγκρούσεων ανάμεσα στις διάφορες τάξεις ή των προστριβών ανάμεσα στα διάφορα στρώματα της δοσμένης  τάξης. αφού γεννηθεί, η ηγεσία κατά κανόνα υψώνεται πάνω από την τάξη της και έτσι υπόκειται στην πίεση και την επιρροή άλλων τάξεων. Το προλεταριάτο μπορεί να «ανεχθεί» για πολύ καιρό μια ηγεσία που έχει ήδη υποστεί έναν πλήρη εσωτερικό εκφυλισμό, αλλά που δεν της δόθηκε ακόμα η ευκαιρία να εκφράσει αυτό τον εκφυλισμό μέσα σε μεγάλα γεγονότα.

Ένα αναγκαίο ένα μεγάλο ιστορικό σοκ, που θα αποκαλύψει με οξύτητα την αντίφαση ανάμεσα στην ηγεσία και την τάξη.

Τα πιο ισχυρά ιστορικά σοκ είναι οι πόλεμοι και οι επαναστάσεις. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο η εργατική τάξη αιφνιδιάζεται συχνά από τον πόλεμο και την επανάσταση. Αλλά ακόμα και στην περίπτωση που έχει αποκαλυφθεί η εσωτερική διαφθορά της παλιάς ηγεσίας, η τάξη δεν μπορεί άμεσα να αυτοσχεδιάσει μια νέα ηγεσία, ιδιαίτερα αν δεν έχει κληρονομήσει από την προηγούμενη περίοδο ισχυρά επαναστατικά στελέχη, ικανά να χρησιμοποιήσουν την κατάρρευση του παλιού ηγετικού κόμματος. Η μαρξιστική ερμηνεία, δηλαδή, η διαλεκτική και όχι η σχολαστική ερμηνεία των αμοιβαίων σχέσεων ανάμεσα στην τάξη και την ηγεσία της, γκρεμίζει όλα τα λιθάρια της λεγκαλιστικής σοφιστείας που χτίζει ο συγγραφέας.

 

            Πώς ωρίμασαν οι Ρώσοι εργάτες

 

Αντιλαμβάνεται την ωριμότητα του προλεταριάτου σαν κάτι το εντελώς στατικό. Όμως, στη διάρκεια της επανάστασης, η συνείδηση της τάξης είναι το πιο δυναμικό προτσές που καθορίζει άμεσα την πορεία της επανάστασης, ήταν δυνατό το Γενάρη του 1917, ή ακόμα τον Μάρτη, μετά την ανατροπή του τσαρισμού, να δοθεί μια απάντηση στο ερώτημα αν το ρώσικο προλεταριάτο είχε «ωριμάσει» αρκετά για την κατάκτηση της εξουσίας μετά από οκτώ-εννιά μήνες.

Η εργατική τάξη ήταν εκείνη την εποχή εξαιρετικά ετερογενής, κοινωνικά και πολιτικά. Στα χρόνια του πολέμου ανανεώθηκε κατά 30-40% από στρώματα που προέρχονταν από τη μικροαστική τάξη, συχνά αντιδραστικά, από τους καθυστερημένους αγρότες, από τις γυναίκες και τη νεολαία. Το Μάρτη του 1917, το Μπολσεβίκικο Κόμμα το ακολουθούσε μια ασήμαντη μειοψηφία της εργατικής τάξης και επιπλέον υπήρχαν διαφωνίες μέσα στο ίδιο το κόμμα. Η συντριπτική πλειοψηφία των εργατών υποστήριζε τους Μενσεβίκους και του «Σοσιαλεπαναστάτες», δηλαδή τους συντηρητικούς σοσιαλπατριώτες. Η κατάσταση ήταν ακόμα λιγότερο ευνοϊκή σ’ ό,τι αφορά το στρατό και την αγροτιά. Σ’ αυτά πρέπει να προσθέσουμε το γενικά χαμηλό πολιτιστικό επίπεδο στη χώρα, την έλλειψη πολιτικής εμπειρίας στα πλατύτερα στρώματα του προλεταριάτου, ιδιαίτερα στην επαρχία, για να μην μιλήσουμε για τους αγρότες και τους στρατιώτες.

Ποια ήταν τα πλεονεκτήματα του Μπολσεβικισμού; Στην αρχή της επανάστασης, μόνο ο Λένιν είχε μια καθαρή και πέρα για πέρα επεξεργασμένη επαναστατική αντίληψη. Τα στελέχη του ρωσικού κόμματος ήταν διασκορπισμένα και σε μεγάλο συγχυσμένα. Αλλά το Κόμμα είχε κύρος στους προχωρημένους εργάτες. Ο Λένιν είχε μεγάλο κύρος στα στελέχη του κόμματος. Η πολιτική αντίληψη του Λένιν ανταποκρινόταν στην πραγματική ανάπτυξη της επανάστασης και κάθε νέο γεγονός την ενίσχυε. Τα πλεονεκτήματα αυτά έκαναν θαύματα μέσα στην επαναστατική κατάσταση, στις συνθήκες δηλαδή της πιο σκληρής ταξικής πάλης. Το κόμμα ευθυγράμμισε ταχύτατα την πολιτική του, με τρόπο που να ανταποκρίνεται στην αντίληψη του Λένιν. Να ανταποκρίνεται δηλαδή στην πραγματική πορεία της επανάστασης. Χάρη σε αυτό, βρήκε σταθερή υποστήριξη ανάμεσα σε δεκάδες χιλιάδες προχωρημένους εργάτες. Μέσα σε λίγους μήνες, το Κόμμα, βασιζόμενο στην ανάπτυξη της επανάστασης, στάθηκε ικανό να πείσει την πλειοψηφία των εργατών για την ορθότητα των συνθημάτων του. Αυτή η πλειοψηφία, οργανωμένη σε σοβιέτ, στάθηκε, με τη σειρά της, ικανή να προσελκύσει τους στρατιώτες και τους αγρότες.

Πώς μπορεί το δυναμικό αυτό διαλεκτικό προτσές να εξαντληθεί στην φόρμουλα της ωριμότητας ή της ανωριμότητας του προλεταριάτου; Ένας κολοσσιαίος παράγοντας στην ωριμότητα του ρώσικου προλεταριάτου, το Φλεβάρη ή το Μάρτη του 1917, ήταν ο Λένιν. Ο Λένιν δεν έπεσε από τον ουρανό. Προσωποποιούσε την επαναστατική παράδοση της εργατικής τάξης. Για να βρουν τα συνθήματα του Λένιν το δρόμο προς τις μάζες, έπρεπε να υπάρχουν στελέχη, ακόμα κι αν στην αρχή ήταν αριθμητικά λίγα. Τα στελέχη έπρεπε να έχουν εμπιστοσύνη στην ηγεσία, μια εμπιστοσύνη βασισμένη σε ολόκληρη την εμπειρία του παρελθόντος. Αν αφαιρέσει κανείς αυτά τα στοιχεία από τους υπολογισμούς του, είναι απλά σαν να αγνοεί τη ζωντανή επανάσταση, σαν να την υποκαθιστά με μια αφαίρεση, τον «συσχετισμό των δυνάμεων». Γιατί η ανάπτυξη της επανάστασης συνίσταται ακριβώς στην αδιάκοπη και γοργή μεταβολή του συσχετισμού των δυνάμεων κάτω από την επίδραση των αλλαγών στη συνείδηση του προλεταριάτου, στο τράβηγμα των καθυστερημένων στρωμάτων προς τα προχωρημένα, στην αύξηση της εμπιστοσύνης της τάξης στην ίδια της τη δύναμη. Το ζωτικό και κύριο ελατήριο σ’ αυτό το προτσές είναι το κόμμα, όπως ακριβώς το ζωτικό και κύριο ελατήριο στο μηχανισμό του κόμματος είναι η ηγεσία του. Ο ρόλος και η υπευθυνότητα της ηγεσίας σε μια επαναστατική εποχή έχουν κολοσσιαία σημασία .

 

            Η σχετικότητα της «ωριμότητας»

 

Η νίκη του Οκτώβρη αποτελεί μια σοβαρή μαρτυρία για την «ωριμότητα» του προλεταριάτου. Αλλά αυτή η ωριμότητα είναι σχετική. Λίγα χρόνια αργότερα το ίδιο αυτό προλεταριάτο επέτρεψε στη γραφειοκρατία, που βγήκε από τις γραμμές του, αν στραγγαλίσει την επανάσταση. Η νίκη δεν είναι καθόλου το ώριμο φρούτο της «ωριμότητας» του προλεταριάτου. Η νίκη είναι ένα στρατηγικό καθήκον. Είναι αναγκαίο να χρησιμοποιήσει κανείς τις ευνοϊκές συνθήκες μιας επαναστατικής κρίσης, για να κινητοποιήσει τις μάζες. Παίρνοντας σαν αφετηρία το δοσμένο επίπεδο «ωριμότητάς» τους, είναι αναγκαίο να τις σπρώξει μπροστά, να τους δώσει να καταλάβουν ότι ο εχθρός δεν είναι καθόλου παντοδύναμος, ότι σπαράζεται από αντιφάσεις, ότι πίσω από την επιβλητική πρόσοψη κυριαρχεί ο πανικός. Αν το Μπολσεβίκικο Κόμμα δεν είναι πετύχει να φέρει σε πέρας αυτό το έργο, δε θα μπορούσαμε να μιλάμε ακόμα για τη νίκη της προλεταριακής επανάστασης, η αντεπανάσταση θα είχε συντρίψει τα σοβιέτ και οι μικροί σοφοί μας σε όλες τις χώρες θα έγραφαν άρθρα και βιβλία στο πνεύμα ότι μονάχα φαντασιόπληκτοι θα μπορούσαν να ονειρεύονται στη Ρωσία τη δικτατορία του τόσο μικρού αριθμητικά και τόσο ανώριμου προλεταριάτου.

            

            Ο βοηθητικός ρόλος των αγροτών

 

Εξίσου αφηρημένη, σχολαστική και λαθεμένη είναι η αναφορά στην «έλλειψη ανεξαρτησίας» της αγροτιάς. Πότε και πού είδε ο σοφός μας στην καπιταλιστική κοινωνία μια αγροτιά με ανεξάρτητο επαναστατικό πρόγραμμα ή με την ικανότητα ανεξάρτητης επαναστατικής πρωτοβουλίας; Η αγροτιά μπορεί να παίξει πολύ μεγάλο ρόλο στην επανάσταση, αλλά μόνο ένα βοηθητικό ρόλο.

Σε πολλές περιπτώσεις, οι Ισπανοί αγρότες έδρασαν με τόλμη και πάλεψαν θαρραλέα. Αλλά για να ξεσηκώσει ολόκληρη τη μάζα των αγροτών, το προλεταριάτο έπρεπε να δώσει το παράδειγμα μιας αποφασιστικής εξέγερσης ενάντια στη μπουρζουαζία και να εμπνεύσει στους αγρότες την πίστη στη δυνατότητα της νίκης. Αντί γι’ αυτό, οι ίδιες οι οργανώσεις του προλεταριάτου παρέλυαν σε κάθε βήμα την επαναστατική πρωτοβουλία του προλεταριάτου.

Η «ανωριμότητα» του προλεταριάτου, η «έλλειψη ανεξαρτησίας» της αγροτιάς, δεν είναι ούτε τελεσίδικοι, ούτε βασικοί παράγοντες στα ιστορικά γεγονότα. Πίσω από τη συνείδηση των τάξεων, βρίσκονται οι ίδιες οι τάξεις, η αριθμητική τους δύναμη, ο ρόλος τους στην οικονομική ζωή. Πίσω από τις τάξεις βρίσκεται ένα ιδιαίτερο σύστημα παραγωγής, που με τη σειρά του καθορίζεται από το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Γιατί λοιπόν να μην πούμε ότι η ήττα του ισπανικού προλεταριάτου καθορίστηκε από το χαμηλό επίπεδο της τεχνολογίας;

 

            Ο ρόλος της προσωπικότητας

 

Ο συγγραφέας μας υποκαθιστά τη διαλεκτική του ιστορικού προτσές με το μηχανιστικό ντετερμινισμό. Γι’ αυτό καταλήγει στη φτηνή αυτή φλυαρία σχετικά με το ρόλο των ατόμων, καλών και κακών. Η ιστορία είναι το προτσές της ταξικής πάλης, αλλά σ’ αυτό, οι τάξεις δεν ρίχνουν όλο τους το βάρος αυτόματα και ταυτόχρονα. Στο προτσές της πάλης οι τάξεις δημιουργούν διάφορα όργανα, που παίζουν ένα σημαντικό και ανεξάρτητο ρόλο και μπορούν να εκφυλιστούν. Αυτό δίνει και τη βάση για το ρόλο των προσωπικοτήτων στην ιστορία. Υπάρχουν, φυσικά, μεγάλα αντικειμενικά αίτια που δημιούργησαν την απολυταρχική εξουσία του Χίτλερ, αλλά μονάχα αργόστροφοι σχολαστικοί του «ντετερμινισμού» θα μπορούσαν να αρνηθούν σήμερα τον τεράστιο ιστορικό ρόλο του Χίτλερ. Η άφιξη του Λένιν στην Πετρούπολη στις 3 του Απρίλη 1917, προσανατόλισε έγκαιρα το Μπολσεβίκικο Κόμμα και το έκανε ικανό να οδηγήσει την επανάσταση στη νίκη.

Οι σοφοί μας μπορεί να πουν ότι αν ο Λένιν είχε περάνει στο εξωτερικό στις αρχές του 1917, η Οκτωβριανή Επανάσταση θα γινόταν παρολαυτά, «με τον ίδιο ακριβώς τρόπο». Αλλά δεν είναι έτσι. Ο Λένιν αντιπροσώπευε ένα από τα ζωντανά στοιχεία του ιστορικού προτσές. Προσωποποιούσε την πείρα και τη διορατικότητα του πιο δραστήριου τμήματος του προλεταριάτου. Η έγκαιρη εμφάνισή του στην αρένα της επανάστασης ήταν αναγκαία για να κινητοποιήσει την πρωτοπορία και να της δώσει την ευκαιρία να συσπειρώσει την εργατική τάξη και τις αγροτικές μάζες. Στις κρίσιμες στιγμές των ιστορικών στροφών, η πολιτική ηγεσία μπορεί να παίξει τόσο σημαντικό ρόλο όσο η ανώτατη διοίκηση στις κρίσιμες στιγμές του πολέμου. Η ιστορία δεν είναι ένα αυτόματο προτσές. Αλλιώς, τι θα χρειάζονταν ο ηγέτες, τα κόμματα, τα προγράμματα, οι θεωρητικοί αγώνες;

 

Σημειώσεις της Σύνταξης

(1) Εδώ ο Τρότσκυ αναφέρεται στον συντάκτη ενός άρθρου για την Ισπανική Επανάσταση στο περιοδικό «Τι να κάνουμε;» που κυκλοφορούσε τότε στη Γαλλία. Ο Τρότσκυ απαντάει σε αυτό το άρθρο, χρησιμοποιώντας το ουσιαστικά ως αφορμή για να ξεδιπλώσει τις θέσεις του.